ئایایهكتری دهخۆینهوه؟
ن: Kaianders Sempler
و:ئیسماعیل هه ورامی
ئی پۆسته سپاما. پێویستا جاڤاسکریپت چالاک بۆ, you need JavaScript enabled to view it
دورێگاگریمانه دهكرێت لهبۆچارهسهركردنی كێشهی خوانه هاوبهشهكان:بهماده،لهرێگهی زۆروتوندوتیژیهوه،یان بدرێنهدهستی لایهنێكی دیاری كراو،تایهك لایهن ههبێ بهمهبهستی سهرف كردنـیان وههروهها،بهرپرسیاریهتی پارێزگاری كردنیان بدرێته دهست ههمان لایهن.ئهوهی كهدهوڵهت بهرپرسیاره،لهدانــانی پلانێـــك كهههركهسهوبشكی خۆی بهردهكهوێت،بهڵام بهداخهوه،ههركام لهم رێگایــانه لهعهرزی واقــعدا،پێچـــهوانهكهیان سهلمێنراوه.
ئهلینورئهسترام،كارناسی علومی سیاسی وپاڵێوراوبۆخهڵاتی ئابووری ئهمساڵ،ههوڵ دهدات وهڵامێك بۆپرســـیاره گرنگهكان بدۆزێتهوه،چۆن دهتوانین ستراتیژێك بۆچۆنیهتی سوودوهرگرتن لهبهرههمهسروشتیهكان وكهرهستهخاوهكان كهموڵكی گشتین دابڕێژین؟وهڵامهكهی رون وئاشكرایه:بهدیموكراسی وشهفافیهت.ئایاچیروكی "دوههڵبژاردهی بهندیهكانت بیستووه"؟دوباره كردنهوهی بهمانای بێ نرخ كردنی نییه،ئهمهیهكێكهلهبابهتهگرنگهكانی یاسای یاریهكانه ،كهبیشانمان دهدات،عاقلانهترین ههڵبژارده،باشترین ههڵبژاردهنیه،جهوههری ئهم بابهته یهكهم جارلهدهیهی1950خرایه بهرتوێژینهوه.دوتاوانباردهستگیركراون وههركامیان لهژوورێكی ئینفرادیدا،بههیچ شێوهیهك رێگایان پێ نادرێ یهكترببینن،ههنوكهبهههركامیان دهڵێن،ئهگهربێت واعتراف لهسهربهرانبــهرهی بكات،وهكووپاداشتێك وهئهوباگراوهندهی كهههیهتی ئازاددهكرێت،بهڵام ئهگهربێت وبهرانبهرهكهی اعـتراف لهسهرئهم بكات،ئهوابهدهساڵ سزادهدرێت ،بهڵام ئهگهراعتراف لهسهریهكتری بهكهن،ئهواههركام بهدووساڵ حوكم دهدرێن ،بهڵام ئهگهربێت واعتراف نهكهن ،ئهوالیـَرهداهیــچ بهڵـگهیك بهردهست ناكهوێت وههركامـیان بهشـهش مانـگ سزادهدرێن.بهبڕوای تۆئهم دوبهندكراوهدهبێ چی بهكهن؟كام رێگایه بگرنهبهر؟ئیعتراف لهسهریهكتری بهكه ن یان بێ دهنگ بن؟ باشترین ههڵبژارده بۆههركامــیان،ئهوهیهكهههركامیان اعـتراف لهسهربهرانبهرهكهی بكات،ئالهم كاتهشدا،لهخرابترین پێشهات دا،یانی لهكاتێكدابهرانــبهرهكه اعـترافی كردبـێت،ههركامیان بهدووســاڵ بهنددهكرێن،بهڵام ئهگهربهرانــبهرهكه ی هیــچی نهدركــانــدبێ،ئـهوهی كهاعـــترافی كردووه،ئازاددهكرێت،ئهوهش كهبێ دهنگ بووه،دهساڵ بهند دهكرێت.ههلِێــنجراوی ئهخلاقی ئهم بابهته چییــه؟قهزیــهكه ئهوهیه ئهگهربێت وئهم دووبهنــدكراوهكارلیــَكیان لهگـهل یهكترییداههبێت،زۆررون وئاشكرایهكه ههردوكیان رێك ده كهون كهدان بهخۆدابگرن واعتراف لهسهریهكتری نهكهن،لهم بارودۆخهشدا،ئهواههركامیان بهكهمترین ماوهی بهند كردن حوكم دهدران،یانی ئهمه باشترین تهڵبژینه،بهباوهڕی ئهم گروپه،ژینگهناسێكی ئهمریكی(گرهت هاردین)،دهڵێت:ئهم دووههڵبژاردهی بهندییــــهكان،زۆرنزیكه لهبهتاڵان بردن وكاول كاریانهی كهبهسهرژینگهی سرشتیداروودهدات،ئهم زانایهلهبابهتێكدالهساڵی 1986لهگۆڤاری( ساینس،)دیاردهی كاول كاری سهرچاوهسروشتیه هاوبهشهكان،بهتراژدیایی خوانی هاوبهش ناوزهد دهكات.راستیهكه ئهمهیه،كههیچ كام له ئێمه حازرنیین كهلهكاتی خواردن لهسفرهیهكی هاوبهشدا،حازرنابێت شهرم بكات،هاردین دهڵێت،ماسیگرهكان بهوپی یهی كهدهبینن ودهزانن،ئهگهربێت وبهم شێوهیه بكهونه وێزهی ماسیــهكان،ئهوابهرهونهمان دهچن،لهههمان كاتیـشدابهقازانجــیانه ئهگهربهردهوام بن له ماسی گرتن،ئالــێرهوهیه كهناتــوانرێت،سنورێك بهمهبهستی ریگه گرتن لهبه تاڵان بردنی خوانه هاوبهشهكان،تهنانت ئهگهریش بزانین كهسهرچاوههاوبهشه ئاو،دارستان؛ماسی،ههموان زۆربهئاسانی دهگهنه ئهودهرئهنجامهی،كهبهقازانجـــــیانه تادهتوانـن وههتـائهوكاتهش كهشتێك لهبهردهستیان دایه،سوودی لێ وهرگرن،بۆیهكان ئهگهرتۆپهراوێزی بخهیـیت ئهوابهدڵنـــیایهوهكهسێكی تردیێت ودهیبات.دورێگاگریمانه دهكرێت لهبۆچارهسهركردنی كێشهی خوانه هاوبهشهكان:بهماده،لهرێگهی زۆروتوندوتیژیهوه،یان بدرێنهدهستی لایهنێكی دیاری كراو،تایهك لایهن ههبێ بهمهبهستی سهرف كردنـیان وههروهها،بهرپرسیاریهتی پارێزگاری كردنیان بدرێته دهست ههمان لایهن.ئهوهی كهدهوڵهت بهرپرسیاره،لهدانــانی پلانێـــك كهههركهسهوبشكی خۆی بهردهكهوێت،بهڵام بهداخهوه،ههركام لهم رێگایــانه لهعهرزی واقــعدا،پێچـــهوانهكهیان سهلمێنراوهوكردنی خوانی گشتی بهتجارهت وبازرگانی پیـَوهكردن،كێشهیكی ترمان لهبهردهمـدابووقوت دهكاتــهوه،سپاردنیشی بهدهستی دهوڵهت،خهرجیكی زۆروكهمتربهسووده،حكومهت لهزۆربهی وڵاتاندا،گهندهڵه،دهست تێوهردانی لهم بوارانهدا،زۆربهی جاركێشهسازبووه.((ئهلینۆئهسترام)) مامۆستای علومی سیاسی له زانكۆی ئێن دی ئای ئهمریكا، كه زۆربهی توێژینهوهكانی خۆی تهر خان كردبوو بۆ، دۆزینهوهی كێشهی تراژدیایی خوانی هاوبهش، ئهم زانایه ده ڵێت و بهبه ڵگهوه ڕوون دهكاتهوهو پیشانمان دهدات ٍكه چۆن له مێژه سود له خوانه هاوبهشهكان وهر گیراوه به بێ هیچ كێشهو تهشه نوجێك ،چارهسهریهكان ئهمانه بوون، كه هاوبهشهكان خۆیان بهدهستی خۆیان یاسا و ڕێسایی تایبهتیان داناوه بۆ چۆنیهتی مامــهڵه كردن لهگهڵ ئهم خوانانهدا،له كتێبه بهناوبانگهكهی به ناوی ((به ڕێــوهبردنی خوانی هاوبهش))، له ساڵی 1989 ده ڵێـت چۆن سوئیسیهكان توانیویانه بۆ ماوهیه كی زۆر سود له له وهڕگاكانی ئاڵپ وهر بگرن ،چۆن جوتـیاره ئیســپانیهكان ئاویان دابهش كردبوو، له ناو خۆدا وه چۆن ماسیی گره توركهكان له ئاوهكانی ئاڵانـــیا ماسی دهگرن به بێ ئهوهی ماسیه كان قڕ بكرێن، پێی وایه ئهگهربێت و پارێزگاری كردن له خوانه هاوبهشهكان بدرێــته دهست ئهو كهسانهی كه سودی لێ وهردهگرن و یاسا وڕێسایی تایبهت به خۆیان ههیه، ئهوا به دڵنـــیایهوه كهم كێشه ترو ،عاقــڵانه ترو، عادیلانه تره دهبێت ،بهڵام ئهمهش پێوێستی به پشو درێژی ده بێت، وه كا تیــَكی زۆری ده وێــت تا ڕیچكهی ئاسای خۆی وهردهگرێت. پێش ههموو شتێك ده بێت شه فا فیهتێكی موتڵهق هه بێت ،لێرهدا ههموو شتێك وهك و یاری كردنی ئهو دوو به ند كراوه وایه ،له سهر دوو ڕێانێك دا، به جیــاوازیهك لــێرهدا ههمــوان دهزانین كه كاره كتهرهكان كام ڕێگایه ههڵ دهبژێرن ، وه بهر ئهنجامهكه ده بیــَت وا بێت، ههمووان به یهكهوه باشــترین گوزیــنه ههڵبژێرین ،له توێژینهوهكانی (ئهلینۆردا) له سهرهتاوه ئاماژه ده دات كه ده بیت ڕێكهوتنـــێكی جیهانی بكرێت له سهر چۆنیهتی سود مهندبون وپارێزگاری كردن له موڵكی گشتی ماسیهكان ،ئاو ههوا ودارستان هتد... فهیلهسوفی سهدهی حهڤده ((تۆماس هۆبز)) دهڵێت :ناتوانن خهڵكی سهر بهست بن لهوهی كه دهیانهوێت ئهنجامی بدهن بێگومان دهكهونه وێزهی یهكترهوه، ئهو له یهكێك له گریمانهكانیدا له كتێبی (لۆیانتاندا) ئاماژه دهدات و ده بێت بهشهریهت له سهرهو له ڕێگهی هێزهوه كۆنتڕۆڵ بكرێت ،ئهگهر نا كوشت و كوشتار به ر دهوام دهبێت، (ئهلینۆ ئاسترا) به هیچ شێوهك هاو دهنگ نیه له گهڵ هۆبزدا، به پێچهوانهوه ئهو باوهڕی وایه كه سهر چاوه سروشتیهكان نهك به هێز، به ڵكو دهتوانێت لهڕێگهی دیموكراسیهوه ڕزگار بكرێن.هۆبزبڕوات و ئاوی سارد بخواتهوه.
ههولێر21/1/2010
هه فته نامه ی سویدیNy Teknik
