گم بیهی جه دهگایێوه به گهورهییو
دنیای!
کار کهردهی چهنیو ئینترنێتی جه دنیاو
ئارۆینه کریان به کارێوه ئاساییو مرۆڤی. چی تۆڕه
فراوانهنه که زیاتهر جه میلیاردێوه بهکارهینهرێ
شارهزا و ناشارهزایش ههنێ ، ههر بابهتێوه که بیاوۆ
به فیکروو مرۆڤی به ئاسانی مهتاوۆ شوێنیشهره گیهڵۆ و
ئا زانیاریێ که گهرهکێشهنێ بهدهسشان باورۆ.
جا ئی تهکنۆلۆژیه چهنی پێسهشه پهنه
ئامهو چهنی بی به ئامرازێوه پهی پێشکهوتهو مرۆڤی ؟
پێدا بیهو ئینترنێتی مهگیهڵۆوه پهی ساڵو
1960 ی، چا ساڵهنه بێ که دهوڵهتوو ئهمهریکای ،
پرۆژێوهش به نامێو ئارپا ی
ARPAدهست
پهنه کهرد که مهبهستشان چی پرۆژهیه مهبهستێوه
دیفاعی بێ. بهڕێوهبهرهکێو ئا پرۆژهیه پاسهشان
نیابێره که ئا تۆڕه بتاوۆ پهیوهندیو ئیداره
دهوڵهتیهکێ و ههر پاسه زانکۆکێو شاره گهررهکێو
ئهمهریکای بهرقهرار کهرۆ. ئی پرۆژه چا کاتهنه
تاواش پهیوهندیێوه دووه لایهنه یان ئینترهکشن جه
بهینو ئا ئیدارانه به سهرکهوتهیی بهرقهرار کهرۆ.
ههر چا کاتهنه بێ که جۆره سیستێمێ
کۆمپیوتهریێ ئامێ دنیا که تاوێنێ پهیوهندیوو
کۆمپیوتهرهکێو دلێو ئیدارهکان بهرقهرار کهران، وه
پسپۆڕهکێو ئا سیستێمانه چند جۆرێوه پرۆتۆکۆلێشان پهی
ئاسانیو ئی پهیوهندیانه مهرزنایره.
جه کۆتاییهنه جه ساڵو 1961 ی ، ئا
پسپۆڕێ تاواشان به سهرکهوتهیی پهیوهندیو 4
کۆمپیوتران جه دوێ ویلایهتێو ئهمهریکای بهرقهرار
کهران وه ههر چا کاتهنه بێ که وشهو نێتی
Net
وزیا پاڵوو ئارپای و بی به ئارپانێت
Arpanet.
وه جه ساڵهکانو 1980-1970 ی چند
پرۆتۆکۆلێ تازێ خاس کریای که یۆ چا پرۆتۆکۆلانه که ئیسهیچه
بهکار مهی ،
TCP
یهن.
وه کهم کهم ئی تۆڕه تاواش پهیوهندیو کۆمپیوترهکێو
ئهمهریکای چهنیو کۆمپیوترهکێو باقیو وڵاتان بهرقهرار
کهرۆ. فرهو وڵاته ئهورووپاییهکان ههر پێسهو ئهمهریکای
ئی تۆڕهشانه جه دلێو وڵاتیهنه مهرزناره و کهم کهم
جه کۆتاییو 1980-1970 ی ، پسپۆڕهکێوه ئی بووارهیه ،
ئی فیکرهشانه کهرد که چهنی مهتاوانێ تۆڕوو ئی وڵاتانه
به ئارپانێت ی بوینانێوه و یهک تۆڕی جیهانی به مهرکهزیهتوو
ئارپانێتی بمهرزنانێره ، وه جه کۆتایینه ههر ئی
فیکره سهرکهوته بی. دماوه جه ساڵوو 1993 نامێو ئی
تۆڕه فراوانهیه بی به ئینترنێت
Internet.
وه لابراتووارێوهو فیزیکی جه ئهرووپانه وێب یان
WWW
World
Wide Web :
ش مهرزناره. وه ورده ورده ئی تۆڕه ئامه دلێوه ژیانو
خهڵکی ئاسایی.
مهتاومێ بوواچمێ فرهییو و خێراییو خزمهتگوزاریهکانو
پهیوهندی پێ تۆڕهیه که تاوانشان پهیوهندیێوه بهردهوام
بهرقهرار کهران یۆ جا هۆکارانهنه که بهکاربهردهیو
ئی تێکنۆلۆژیشه فراوان کهردهن.فرهییو بهکاربهردهو
ئی تۆڕه جیهانیه جه وڵاتانهنه و کاریگهریش سهروو
پێرستهکانو پێشکهوتهو مرۆڤایهتی و کۆمهڵایهتی ، بێگومان
جه وڵاته دێمۆکراتهکانهنه ، دهوڵهتهکێ کۆشش مهکهران
پهی فراوان کهردهیو بهکاربهردهو ئی تۆڕهیه وه ئا
دهوڵهتێ به ئاسانکاریێ جۆراوجۆرێ پێسهو ههرزان
کهردهو
نرخوو بهکاربهردهو ئینترنێتی و ههر پاسه لاوهردهو
گرفتهکانو پهیوهندی پێسه گرفته جۆگرافیهکێ و
ئابووریهکێ، چی بووارهنه کۆمهکێوه فره خاس مهکهران.
یۆ جه تایبهتمهندییهکانوو ئینترنێتی
فراوان بیهو ئی تۆڕهینه و ههر کهسێوه که زانیاریش
چی بووارهنه بۆ به ئاسانی مهتاوۆ بیروڕاو وێش چی یاگێنه
بهیان کهرۆ وه ئی تایبهتمهندییه پاسهشه کهردهن
که ئی تۆڕه بهئاسانی کۆنترۆڵ نهکریۆ.
جا چی کاتهنه که ئینترنێت خهریکهن
یاگێو وێش جه دلێو ژیانوو خهڵکی مهکهرۆوه ، جۆرێوه
جه تێکهڵاو بیهی فهرههنگهکان مهگنۆ دلێو باسهکان.
بهڕاستی جۆرێوه تهرس و جۆرێوه شهوق!
ئا تهرسه ههم جهلاو بنهماڵهکان و ههم
دهوڵهته نادێمۆکراتهکێ و ...
پهی نموونهی ئهگهر پهیوهندیو زاورۆڵان
به ئینترنێتی جه بنهماڵهنه به خاسی کۆنترۆڵ نهکریۆ
، فرێ جه نووهشیه ڕهوانی هکێ و ههر پاسه دماو ئانهیه
نووهشیه کۆمهڵایهتییهکێ پێدای مهوان.
مهتاومێ بوواچمێ که فرهتهروو بنهماڵهکان
جه کلاسیک و مۆدێڕن ، جه دهوڵهمهند و بێتوان... گرد
پێوهره جه خاسیهکێو ئینترنێتی ئاگاشان پێدا کهردهن و
ئی ئاسته جه دلێو وڵاتانهنه بهرزی و نزمیش ههن.
خاسیهکێو ئینترنێتی پێسهو خزمهتگوزاریه
سهرهێڵهکێ ، بانکداری ئهلیکترۆنی، فێربیهی ئهلیکترۆنی،
ڤیدیۆ کۆنفرانس ، ئیمهیڵ ، چات ، بازرگانی و ...
بهڵام ئینترنێت ههر پاسه که تاوانش
ئاسانکاری بۆ پهی فره جه کارهکێو مرۆڤی ، مهتاوۆ به
پێچهوانهوه بۆ به ئامرازێوه پهی پێدا بیهو گیر و
گرفتی جه کۆمهڵگانه.
ئایا ئینه مهوۆ هۆکارێوه که ئێمهی
مرۆڤ جه ئینترنێتی واز باورمێ و دهسش چهنه کێشمێ؟
جه وڵامهنه مهوۆ بوواچمێ که نه. ههر
پاسه که مهزانمێ، ئینسان مهوجودێوهن که مهتاوۆ فێر
بۆ و یاد گیهرۆ. ئهدا و بابه جه دلێو بنهماڵهینه مهتاوان
به خاستهرین جۆر ڕۆڵوو وێشان چی بووارهنه بوینان وه
ئهڵبهت ئینهیچه ئانهیه مووازۆ که ئا ئهداو بابه
خوێندهواریشان بۆ و وێشان چهنیو بهکاربهردهیو کۆمپیوتهر
و ئینترنێتی ئاشنای بان.
جه کۆتایینه مهوۆ بوواچو که ههر پاسه
که فیکروو خاس بیهو ئینترنێتی فیکرێوه پۆزێتیڤ بێ ، با
ئێمهیچ به خاسی به کارش بهرمێ وه پاسه کهرمێ که
ئینترنێت ئامرازێوه سوودمهند بۆ، نه وێرانکهر.
تارق وهیسی ، خوێندکاروو ئابووری – بازرگانی
– زانکۆ زانسته کۆمهڵایهتیهکان – کرماشان
Email :
Tareqwaisi@Gmail.Com
